Bí ẩn ‘mèo cáo’ trên đảo Corse: hành trình phát hiện và những điều khoa học đã làm sáng tỏ

Trên một hòn đảo ở trung tâm Địa Trung Hải, cư dân địa phương từ lâu truyền tai nhau về một loài mèo khác lạ: săn mồi khéo léo, sống về đêm và sở hữu vẻ ngoài khiến người ta nhớ tới… cáo. Những câu chuyện này không còn chỉ là truyền thuyết dân gian khi các nhà nghiên cứu bắt đầu thu thập bằng chứng để hiểu nguồn gốc và đặc điểm thật sự của loài vật mà người dân gọi là Ghjattu volpe.

Dưới đây là bức tranh tổng hợp từ các ghi nhận thực tế: quá trình phát hiện, kết quả xét nghiệm sơ bộ, đặc điểm hình thái, phạm vi hoạt động và những thách thức trong nỗ lực bảo tồn loài này.

Từ truyền thuyết đến mẫu vật: mốc phát hiện quan trọng

Trong nhiều thập kỷ, câu chuyện về lũ mèo bí ẩn chỉ xuất hiện trong lời kể dân gian trên đảo Corse. Phần lớn ghi nhận ban đầu cho biết chúng có thói quen rình vào chuồng gia súc và tấn công bầu vú của dê, cừu cái — hành vi khiến người nông dân đặt cho chúng biệt danh gợi hình. Đột phá đầu tiên đến khi một cá thể bị bắt vào năm 2008, mở ra cơ hội lấy mẫu sinh học để phân tích.

Bốn năm sau, thông tin di truyền từ những mẫu đó bắt đầu hé lộ rằng những con mèo này không phù hợp hoàn toàn với mèo rừng châu Âu. Các nghiên cứu tiếp tục trong những năm sau cho thấy mẫu vật bổ sung được thu thập và theo dõi bằng thiết bị định vị; đến một thời điểm nghiên cứu, tổng số cá thể sống được ghi nhận tiếp cận con số vài chục.

Di truyền và nguồn gốc: gần với mèo hoang châu Phi nhưng khác biệt

Phân tích ADN sơ bộ chỉ ra một điều đáng chú ý: quần thể mèo đảo này có khác biệt với Felis silvestris silvestris (mèo hoang châu Âu). Đồng thời, một số kết quả cho thấy mối tương đồng gần hơn với Felis silvestris lybica, tức mèo hoang châu Phi. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định rằng những con mèo ở Corse dường như đại diện cho một nhóm riêng biệt chứ không đơn thuần là cá thể lai giữa hai loài nói trên.

Một phát hiện khác đáng chú ý là dữ liệu nhân khẩu học ban đầu gợi ý chúng có mặt trên đảo trong thời gian rất dài: một số phân tích chỉ ra khả năng quần thể đã tồn tại tại Corsica hơn sáu nghìn năm. Nếu thông tin này được xác nhận bằng nghiên cứu bổ sung, nguồn gốc ban đầu của quần thể có thể liên quan tới vùng Trung Đông—một giả thuyết tương thích với những kết nối cổ về di cư và trao đổi động vật của con người trong lịch sử.

Đặc điểm hình thái: tại sao dân địa phương gọi là ‘mèo cáo’?

Những quan sát trực tiếp và ảnh chụp cho thấy loài mèo này có kiểu lông và cấu trúc cơ thể khác biệt so với mèo nhà thông thường. Một số điểm nổi bật được ghi nhận gồm:

• màu lông vằn ở phần trước thân đến đuôi;
• chân sau có màu tối gần như đen, trong khi bụng dưới có sắc đỏ nhẹ;
• bộ lông dày, thích nghi để hạn chế ký sinh trùng bám;
• kích thước tổng thể lớn hơn mèo nhà phổ biến: một số con có chiều dài gần 1m, so với khoảng 76cm của mèo nhà được ghi nhận;
• tai rộng hơn, ria ngắn hơn và răng nanh dài hơn so với tiêu chuẩn mèo nhà.

Những đặc điểm trên góp phần tạo nên ấn tượng ‘mang phong thái hoang dã’ và giải thích việc những con mèo này được gọi bằng cái tên liên tưởng đến cáo trong ngôn ngữ địa phương. Tuy nhiên, về hệ thống phân loại sinh học, chúng không thuộc họ Canidae (họ chó/cáo); tên gọi mang tính mô tả dân gian nhiều hơn là chỉ dẫn nguồn gốc thực sự.

Đảo Corse – nơi phát hiện giống mèo lạ. (Ảnh: Daily Mail, TravelTourXP)

Hành vi, môi trường sống và phạm vi hoạt động

Qua theo dõi bằng chip và camera, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận lũ mèo hoạt động chủ yếu về đêm và sinh sống gần các khu rừng có nguồn nước — điều phù hợp với các báo cáo rằng chúng ẩn náu nơi có cây và bóng râm. Dữ liệu định vị cho thấy phạm vi sinh hoạt có thể rất rộng: một số cá thể di chuyển trong khu vực trải dài tới hàng nghìn hecta và xuất hiện ở độ cao lên tới khoảng 2.500 mét.

Những thông tin này giúp làm rõ rằng loài có khả năng thích nghi với nhiều kiểu địa hình trên đảo, từ thung lũng sông suối đến rừng núi cao, và sở thích sinh cảnh liên quan mật thiết tới nguồn nước và che chắn thực vật.

Giống mèo bí ẩn trong truyền thuyết đảo Corse.

Phương pháp nghiên cứu: bẫy, mẫu tóc, chip và ảnh

Để tiến hành điều tra, các tổ chức nghiên cứu sử dụng kết hợp nhiều kỹ thuật: bẫy lấy tóc bằng cảm biến hồng ngoại, bẫy bắt cá thể sống để lấy mẫu và gắn chip định vị, cùng hệ thống máy ảnh cố định. Những phương pháp này cung cấp cả dữ liệu di truyền lẫn bằng chứng về hành vi và phân bố không gian.

Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng thừa nhận rằng bằng chứng hiện có vẫn còn hạn chế. Hình ảnh thu được chưa đủ chi tiết để trả lời mọi câu hỏi về sinh học sinh sản, chế độ ăn cụ thể hoặc mối quan hệ chi tiết với các quần thể mèo khác trên lục địa. Việc mất rừng làm giảm khả năng tiếp cận nhiều khu vực và khiến thu thập mẫu thêm khó khăn.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ và thách thức bảo tồn

Dù đã có tiến triển, nhiều vấn đề vẫn cần làm rõ để xây dựng chiến lược bảo tồn hợp lý. Một số câu hỏi then chốt đang chờ dữ liệu bổ sung:

• mức độ phân hóa di truyền thực sự giữa quần thể đảo và các quần thể ở lục địa;
• thói quen sinh sản, kích thước sinh sản và khả năng duy trì quần thể trong dài hạn;
• tác động của mất rừng và xung đột với người chăn nuôi địa phương;
• mối nguy từ giao phối với mèo nhà hoặc mèo hoang xâm nhập.

Việc trả lời những câu hỏi này đòi hỏi nghiên cứu tiếp tục, trong đó bao gồm giám sát di truyền rộng hơn, nghiên cứu dinh dưỡng và theo dõi hành vi nhiều mùa để nhận diện xu hướng sinh thái rõ ràng hơn.

Thần thái xuất sắc không đùa được của loài mèo cáo, dù chúng đã không thể “bảo tồn” mãi sự bí ẩn của mình.

Kết luận: những gì nên nhớ về ‘mèo cáo’ Corsica

Ghjattu volpe đại diện cho một ví dụ điển hình về cách tri thức truyền miệng và khoa học có thể gặp nhau: từ chuyện kể dân gian về một loài kỳ lạ tới các phân tích di truyền và theo dõi thực địa. Dữ liệu hiện tại cho thấy đây là một quần thể khác biệt với mèo hoang châu Âu và có mối tương đồng di truyền với mèo hoang châu Phi, đồng thời mang nhiều đặc điểm hình thái riêng.

Song, nhiều khía cạnh vẫn chưa rõ ràng—từ nguồn gốc chính xác, lịch sử di cư tới việc đánh giá mức độ nguy cơ. Vì vậy, tiếp tục quan sát, mở rộng mẫu nghiên cứu và hợp tác giữa nhà khoa học và cộng đồng địa phương là điều cần thiết để bảo tồn và hiểu đúng giá trị của loài đặc biệt này.

Thông tin trích dẫn từ nhiều ghi nhận thực địa, kết quả phân tích di truyền sơ bộ và báo cáo theo dõi cho thấy nỗ lực kéo dài của giới nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ loài mèo này. Những báo cáo đó cũng nhắc lại tầm quan trọng của việc cân bằng bảo tồn thiên nhiên với nhu cầu sinh kế của người dân sống gần khu vực sinh cảnh của loài.

Từ nay hãy gọi chúng là mèo cáo (hay có tên khác là cáo mèo).

Câu hỏi thường gặp

Loài này có liên quan đến cáo thật không?

Không; tên gọi dân gian gợi liên tưởng nhưng về phân loại học, chúng không thuộc họ Canidae. Các ghi chép chỉ ra điểm tương đồng về ngoại hình khiến người dân gọi bằng biệt danh liên quan đến cáo.

Chúng có phải là lai giữa mèo nhà và mèo hoang không?

Phân tích hiện tại cho thấy quần thể có sự khác biệt di truyền rõ rệt so với mèo hoang châu Âu và có mối tương đồng với mèo hoang châu Phi, nhưng các nhà nghiên cứu nhận định đây dường như là một nhóm riêng biệt chứ không đơn thuần là kết quả lai giữa hai loài.

Nguy cơ mất đi loài này là bao nhiêu?

Hiện chưa có đủ dữ liệu để đánh giá chính xác mức độ nguy cơ. Mất diện tích rừng và xung đột với hoạt động chăn nuôi được nhắc tới là những yếu tố làm nghiên cứu và bảo tồn thêm khó khăn.

—

Để mở rộng góc nhìn về các khám phá bất ngờ trong thế giới sinh vật biển và lục địa, bạn có thể đọc bài phân tích chuyên sâu về tuyến nọc bất thường được tìm thấy trong miệng một loài lưỡng cư, qua đó hiểu thêm về ý nghĩa tiến hóa và bằng chứng hóa học liên quan: giải mã tuyến nọc trong miệng caecilian.

Nếu bạn quan tâm tới các loài chim độc đáo và hành vi săn mồi ở các đầm lầy châu Phi, một bài viết chuyên luận cung cấp mô tả tập tính và sinh sản của cò mỏ giày sẽ là luận cứ bổ sung hữu ích: tập tính săn mồi của cò mỏ giày.

Và để chuyển sang một chủ đề khác nhưng vẫn trong hệ quy chiếu nghiên cứu thiên nhiên, bài viết giải thích cấu trúc và nhiệt độ từng lớp của Mặt Trời cùng giới hạn công nghệ khi tiếp cận gần ngôi sao sẽ giúp bạn nắm rõ bối cảnh vật lý và kỹ thuật liên quan: cấu trúc và nhiệt độ Mặt Trời.