Al Jassasiya: Những vết lõm bí ẩn trên đá bờ biển Qatar

Ẩn giữa các đụn cát ở vùng bờ biển đông bắc Qatar, Al Jassasiya là nơi lưu giữ một tập hợp lớn các hình khắc trên đá — từ các dấu chấm lõm đến những hình thuyền phức tạp. Những vết khắc này không chỉ là bằng chứng về tài nghệ của người xưa mà còn đặt ra hàng loạt câu hỏi về mục đích và thời điểm chúng được tạo ra.

Vị trí và quy mô di tích

Al Jassasiya nằm trong một khu vực hẻo lánh cách thủ đô Doha khoảng một giờ lái xe. Đây là một trong 12 di chỉ có nghệ thuật trên đá được ghi nhận trên toàn bộ lãnh thổ Qatar, và được xem là di chỉ lớn nhất nước về dạng tư liệu này. Các tấm đá vôi ven bờ biển tại đây được sử dụng làm “bảng vẽ” bởi cư dân ven biển từ nhiều thời đại khác nhau.

Trong quá trình khảo sát, các chuyên gia đã ghi nhận khoảng 900 tác phẩm khắc trên đá tại Al Jassasiya. Phần lớn là những vết đục lõm (cupmarks) được bố trí theo nhiều kiểu: từ những hình đơn giản như mũi tên, hoa, đến những bố cục phức tạp như hình thuyền hoặc các dải vết lõm sắp hàng.

Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Đặc điểm nổi bật: các vết lõm và dạng lặp

Một trong những dấu ấn dễ nhận ra nhất là những hàng vết lõm tròn, trong đó nổi bật là hai hàng song song mỗi hàng có bảy vết. Kiểu bố cục này khiến nhiều người liên tưởng tới một loại bàn chơi, tương tự các trò chơi đặt viên đá vào ô, hoặc ô ăn quan truyền thống trong khu vực.

Tuy nhiên, sự phù hợp của giả thuyết trò chơi bị nhiều nhà nghiên cứu nghi vấn: một số lỗ khắc quá nhỏ để chứa vật chơi, trong khi vài lỗ khác nằm trên các bề mặt dốc — không phải vị trí thuận tiện để đặt đồ chơi. Do đó, các nhà khảo cổ đã đề xuất nhiều khả năng khác nhau cho chức năng của các vết lõm này.

Các vết lõm tròn trên đá là đặc trưng của Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Những giả thuyết về công năng

Trong số các lý giải được đặt ra có đề xuất rằng các vết lõm phục vụ cho hoạt động bói toán, phân loại và lưu trữ ngọc trai, hoặc tính toán liên quan tới chu kỳ thủy triều. Lãnh đạo bộ phận khai quật khảo cổ và quản lý di tích của Bảo tàng Quốc gia Qatar, Ferhan Sakal, nhận định rằng các mẫu hình tại Al Jassasiya có thể vừa mang ý nghĩa biểu tượng vừa có công năng nghi lễ, tuy không có bằng chứng trực tiếp để khẳng định một mục đích cụ thể duy nhất.

Sakal cũng lưu ý rằng rất khó xác định niên đại chung cho toàn bộ các bức khắc. Quan điểm của các nhà nghiên cứu về niên đại tương đối cho những tác phẩm này rất khác nhau, và có khả năng chúng không cùng xuất hiện trong cùng một thời điểm lịch sử.

Những bức thuyền: manh mối về đời sống ven biển

Trong số các hình khắc, loại hình được nghiên cứu và quan tâm nhiều nhất là các bức mô tả thuyền. Các hình thuyền ở Al Jassasiya thường được thể hiện khi nhìn từ trên xuống, có thân thuôn như cá, đuôi nhọn và mái chèo xếp theo hàng. Nhiều chi tiết kỹ thuật cũng được mô tả — như vị trí cột buồm, ghế ngồi cho người chèo và đôi khi có cả mỏ neo.

Việc xuất hiện các hình thuyền với tỷ lệ cao hơn so với các di chỉ ven biển khác tại Qatar cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa cư dân địa phương với hoạt động đánh bắt và nghề mò ngọc trai. Một số nhà nghiên cứu nhận xét rằng hình ảnh thuyền còn phản ánh niềm tin văn hoá: thuyền có thể mang ý nghĩa biểu tượng là phương tiện đi lại giữa thế giới trần tục và cõi khác trong nhiều nền văn minh cổ.

Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).

Mỏ neo: dấu vết giao lưu kỹ thuật

Các hình khắc còn mô tả hai loại mỏ neo khác nhau. Một loại mang đặc trưng truyền thống vùng Arab — làm bằng đá, hình tam giác có hai lỗ — trong khi loại kia là mỏ neo kim loại theo kiểu châu Âu, xuất hiện ở khu vực vào khoảng vài trăm năm trở lại. Sự hiện diện đồng thời của những chi tiết khác nhau như vậy cho thấy sự tiếp xúc kỹ thuật và thay đổi phương pháp thủy truyền qua thời gian.

Khó khăn trong việc xác định thời điểm

Mặc dù có một số nghiên cứu mẫu, quá trình xác định niên đại vẫn còn nhiều giới hạn. Một nghiên cứu trước đây tiến hành trên 9 bức họa tại khu vực cho rằng các bản khắc đó có niên đại chỉ vài trăm năm, nhưng các tác giả lưu ý cần thêm bằng chứng để xác định chính xác hơn. Do bản chất của đá và điều kiện môi trường, việc tiếp cận một hệ thống niên đại chặt chẽ cho toàn bộ tập hợp là thách thức lớn.

Tại sao Al Jassasiya quan trọng?

Al Jassasiya không chỉ là tập hợp các tác phẩm nghệ thuật cổ trên đá. Những khắc họa ở đây cung cấp góc nhìn trực tiếp về đời sống văn hoá — từ hoạt động kinh tế ven biển tới niềm tin và thực hành nghi lễ — của những cộng đồng từng cư trú dọc bờ biển Qatar. Các hình thuyền, mỏ neo và hàng vết lõm đều là mảnh ghép giúp tái hiện một phần lịch sử sinh tồn nơi này.

Những bước tiếp theo cho nghiên cứu

Các chuyên gia khuyến nghị cần kết hợp nhiều phương pháp hơn để làm sáng tỏ nguồn gốc và chức năng của các bản khắc: khảo sát so sánh với các di chỉ trong vùng, nghiên cứu vi mô trên từng bản khắc, và ứng dụng các kỹ thuật niên đại mới khi có thể. Việc hiểu rõ hơn về từng nhóm khắc sẽ giúp phân biệt các giai đoạn tạo tác và lý giải các công năng khác nhau có thể tồn tại song song.

Ghi nhớ khi tiếp cận di tích

Khi tham quan những địa điểm như Al Jassasiya, người quan sát nên lưu ý rằng nhiều tác phẩm có giá trị khảo cổ và văn hoá cao; việc chạm hay di chuyển đá có thể làm mất thông tin quan trọng. Bảo tồn và nghiên cứu thận trọng là cách duy nhất để chuyển giao những hiểu biết này cho thế hệ tương lai.

Kết luận

Những vết lõm và hình khắc ở Al Jassasiya vẫn giữ nguyên tính bí ẩn: chúng vừa là sản phẩm của trí tưởng tượng và kỹ năng quan sát của người xưa, vừa là kho tư liệu về đời sống ven biển. Dù đã có nhiều giả thuyết từ trò chơi đến nghi lễ hay ứng dụng kinh tế, câu trả lời dứt khoát chưa xuất hiện. Đó là lý do các nhà khoa học vẫn tiếp tục khảo sát và tranh luận — mỗi tấm đá có thể chứa một mảnh thông tin quý giá về quá khứ.