Cách đặt tên cho cơn bão: nguyên tắc, vùng áp dụng và vì sao tên lại quan trọng

Đặt tên cho các xoáy thuận nhiệt đới không phải là chuyện ngẫu hứng: đó là hệ thống nhằm giúp nhận diện, truyền tin và phối hợp phòng chống thiên tai. Hệ thống này do các cơ quan khí tượng khu vực đề xuất và được điều phối theo từng quy ước, nên quy tắc sẽ khác nhau giữa Đại Tây Dương, Tây Bắc Thái Bình Dương, Bắc Ấn Độ Dương… Hiểu rõ cách hoạt động của các danh sách tên giúp người dân, nhà báo và lực lượng ứng phó nắm được trình tự, nguồn gốc tên gọi và lý do tại sao một số tên bị loại bỏ.

Lịch sử ngắn gọn: từ con số tới tên gọi dễ nhớ

Trước kia, các cơn bão thường được xác định bằng vĩ độ – kinh độ hoặc số thứ tự, khiến thông tin dài và dễ nhầm lẫn. Việc dùng tên thay thế được áp dụng dần từ giữa thế kỷ XX để rút ngắn và chuẩn hóa thông tin trong cảnh báo. Ban đầu, danh sách tên ở một số khu vực chỉ gồm tên phụ nữ, theo hệ thống chữ cái; sau đó danh sách được bổ sung tên nam và sắp xếp xen kẽ giữa tên nam-nữ.

Cơ quan nào chịu trách nhiệm đặt tên?

Quy tắc đặt tên được vận hành theo cơ chế khu vực, do các Cơ quan Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NMHSs) đề xuất và các tổ chức khu vực phê duyệt. Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) đóng vai trò điều phối chung. Ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) là một trong các trung tâm khu vực chịu trách nhiệm dự báo, cảnh báo và công bố tên cơn bão quốc tế trên khu vực này. Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC) đưa ra các tiêu chí phân loại như ngưỡng gió để xác định bão hay siêu bão.

Các nền tảng đặt tên theo khu vực — có gì khác nhau?

Các vùng biển có quy ước riêng về danh sách tên:

• Đại Tây Dương: dùng một bộ 21 tên cho mỗi năm, và sáu bộ tên sẽ luân phiên nhau theo chu kỳ 6 năm. Những chữ cái Q, U, X, Y, Z thường không nằm trong danh sách để tránh khó phát âm hoặc thiếu tên phù hợp.
• Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông: danh sách do nhiều quốc gia trong khu vực đóng góp, gồm khoảng 140 tên do các nước chọn; tên thường là địa danh, động thực vật hoặc từ ngôn ngữ địa phương. Tên sẽ được dùng theo thứ tự có sẵn và chỉ áp dụng cho những xoáy thuận đạt cấp bão trở lên.
• Philippines (PAGASA): có hệ thống tên riêng khi cơn bão đi vào Philippine Area of Responsibility (PAR). PAGASA có danh sách 25 tên chính và một danh sách bổ sung 10 tên nếu danh sách chính đã hết; khi một xoáy vào PAR, nó có thể được đổi tên theo danh sách của Philippines.
• Bắc Ấn Độ Dương: bắt đầu áp dụng hệ thống mới từ năm 2020, danh sách gồm những tên trung tính, sắp xếp theo chữ cái và theo danh mục do từng quốc gia đề xuất.

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Nguyên tắc sử dụng tên trong thực tế

Tên trong danh sách được kéo theo thứ tự từ trên xuống dưới và chỉ đặt cho các hệ thống đã đạt cấp bão (hay tương đương) trở lên. Mỗi khu vực có quy ước về ngưỡng chia loại: theo JTWC, một xoáy thuận ở Tây Bắc Thái Bình Dương được coi là bão khi sức gió nằm trong khoảng 73–148 km/h; nếu sức gió đạt 149 km/h trở lên thì có thể được phân loại là siêu bão.

Khi một danh sách trong một năm bị dùng hết, cơ quan chịu trách nhiệm sẽ kích hoạt một danh sách bổ sung đã được chuẩn bị trước — như PAGASA làm với 10 tên dự phòng — để tiếp tục đặt tên cho các cơn bão mới xuất hiện.

Tên quốc tế và tên địa phương — khi nào có hai tên cho cùng một cơn bão?

Một cơn bão có thể mang tên quốc tế do tổ chức khu vực đặt và đồng thời được đổi tên khi vào vùng giám sát đặc thù của một quốc gia. Ví dụ, một xoáy được WMO hoặc JMA đặt tên quốc tế khi hình thành trên vùng biển rộng, nhưng khi vào PAR của Philippines, PAGASA có thể gán cho nó một tên khác theo danh sách nội địa của họ.

Tại sao phải đặt tên và lợi ích của việc này

Việc dùng tên giúp rút ngắn, dễ nhớ và giảm sai sót khi thông báo khẩn cấp. Tên riêng ngắn và khác biệt giúp truyền tải thông tin nhanh hơn giữa các trạm khí tượng, tờ báo, lực lượng cứu hộ và cộng đồng chịu ảnh hưởng. Nhờ vậy, truyền thông đưa tin hiệu quả, người dân nhận diện cảnh báo sớm và cơ quan chức năng dễ phối hợp hơn.

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Loại bỏ tên khỏi danh sách — khi nào và vì sao?

Có một nguyên tắc quan trọng: nếu một cơn bão gây ra thương vong hoặc thiệt hại lớn, tên của nó có thể bị loại khỏi danh sách để tránh gợi lại ký ức đau thương. Việc này được thảo luận và quyết định tại các phiên họp của ủy ban liên quan, nơi các quốc gia thành viên có thể đề xuất loại bỏ hoặc thêm tên mới. Những tên từng bị khai tử trên quy mô quốc tế có thể kể đến Haiyan, Sandy, Katrina, Mitch và Tracy.

Các trường hợp quốc gia đề nghị loại bỏ tên của nước khác cũng đã xảy ra: Việt Nam từng kiến nghị loại bỏ Chanchu do hậu quả nghiêm trọng tại Việt Nam, và Hàn Quốc từng đề nghị loại bỏ Saomai do ảnh hưởng nặng nề tại Hàn Quốc. Khi một tên bị loại, nước hoặc ban liên quan sẽ đề xuất một tên thay thế và danh sách được cập nhật theo quy trình.

Ví dụ cụ thể: Sonca, Talim, Nesat và Yagi

Danh sách tên quốc tế tại khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương mà Việt Nam tham gia đăng ký bao gồm các tên như Sơn Tinh, Cỏ May, Ba Vì, Côn Sơn, Sơn Ca, Trà Mi, Hạ Long, Vàm Cỏ, Sông Đà, Sao La. Theo báo cáo, bão Sonca từng đổ bộ vùng giáp ranh Quảng Bình – Quảng Trị với sức gió tối đa khoảng 75 km/h; tên Sonca được lấy từ cơ sở dữ liệu do chương trình Xoáy thuận nhiệt đới của WMO biên soạn.

Sau Sonca, tên tiếp theo trong chuỗi tên khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương được nêu là Nesat. Một ví dụ khác là Talim, tên do Philippines đề xuất trước đó khi cơn bão này xuất hiện gần khu vực chịu trách nhiệm của họ.

Một trường hợp được nhắc tới là bão Yagi: tên này bắt nguồn từ tiếng Nhật, mang nghĩa là con dê hoặc liên hệ với chòm sao Ma Kết. Yagi được ghi nhận xuất hiện từ vùng áp thấp hình thành ngày 30/8 cách Palau khoảng 540 km về phía tây bắc; Cơ quan Khí tượng Nhật Bản phân loại hệ thống này là bão vào ngày 1/9 và đặt tên Yagi. Trong báo cáo, Yagi được mô tả là cơn bão thứ 11 được đặt tên trong năm 2024 tại khu vực, đồng thời là một trong những cơn bão có nhiều kỷ lục về cường độ và diễn biến được ghi nhận trong năm đó.

Quy trình cập nhật danh sách và vai trò của các cuộc họp

Ủy ban Bão họp định kỳ — thường một lần mỗi năm — để xem xét danh sách tên: quốc gia thành viên có thể đề nghị thay tên, bổ sung hoặc loại bỏ. Quyết định loại bỏ tên có thể do một nước đề xuất khi tên đó gợi lại thiệt hại lớn tại nước họ; việc thông qua thường cần bỏ phiếu trong cơ chế liên quan của khu vực.

Những điều người theo dõi tin tức về bão nên biết

• Một cơn bão có thể mang hai tên: tên quốc tế và tên địa phương (như trường hợp khi vào PAR của Philippines).
• Danh sách tên là cố định theo chu kỳ (ví dụ chu kỳ sáu năm ở Đại Tây Dương), nhưng có thể được điều chỉnh nếu một tên bị loại.
• Tên chỉ được sử dụng cho hệ thống đã đạt cấp bão trở lên, theo tiêu chí của từng trung tâm cảnh báo.

Kết luận

Hệ thống đặt tên cho cơn bão là một sản phẩm của phối hợp quốc tế, được thiết kế để tăng hiệu quả truyền thông, giảm nhầm lẫn trong cảnh báo và giúp cộng đồng chủ động ứng phó. Dù cách đặt tên có khác nhau giữa các vùng, mục tiêu chung là làm cho thông tin về xoáy thuận trở nên ngắn gọn, dễ nhớ và dễ lan truyền — điều thiết yếu trong tình huống khẩn cấp.

FAQ

Tên bão có được dùng lại không?

Có. Nhiều khu vực tái sử dụng danh sách tên theo chu kỳ (ví dụ chu kỳ 6 năm ở Đại Tây Dương). Tuy nhiên, nếu một tên bị loại vì gây hậu quả nặng, nó sẽ được thay thế.

Ai quyết định bỏ tên một cơn bão?

Việc loại bỏ tên thường được đề xuất và thông qua tại các cuộc họp của ủy ban khu vực liên quan; các quốc gia thành viên có thể kiến nghị loại bỏ nếu thấy tên không phù hợp do thiệt hại gây ra.

Tại sao Philippines đổi tên một cơn bão khi vào PAR?

PAGASA sử dụng danh sách tên riêng khi cơn bão đi vào vùng giám sát của họ để tiện cho cảnh báo nội bộ và truyền thông tới cộng đồng trong nước.

Danh sách tên có giới hạn số lượng mỗi năm không?

Không có quy định hạn chế số lượng tên có thể dùng trong một năm; nếu danh sách chính hết, các cơ quan có danh sách dự phòng để tiếp tục đặt tên.

Để hiểu thêm về hiện tượng liên quan đến tên gọi gia đình và phân bố dân số ở Trung Quốc, bạn có thể đọc bài viết vì sao chỉ vài họ phổ biến ở Trung Quốc — bài viết mở rộng góc nhìn về nguồn gốc họ, chữ Hán và tác động của công nghệ số đến phân bố họ tên.

Nếu bạn quan tâm tới vật liệu quý và muốn so sánh bạch kim với các kim loại khác trước khi chọn trang sức, tham khảo bài đặc tính và ứng dụng bạch kim để biết thêm về độ bền, khả năng chịu ăn mòn và cách bảo quản.

Để nắm rõ hơn về một dược chất vừa có giá trị y tế vừa tiềm ẩn rủi ro khi lạm dụng, bài nguồn gốc và rủi ro của ketamin phân tích dạng bào chế, tác dụng lâm sàng và khung pháp lý liên quan.